Có một câu hỏi phân biệt được kiệt sức với mệt mỏi thông thường khá nhanh: sau một kỳ nghỉ dài thì mình có thấy khá hơn không, và cảm giác khá hơn đó giữ được bao lâu.
Dấu hiệu phân biệt rõ nhất
- Mệt thông thường giảm sau khi nghỉ.
- Kiệt sức thì không.
- Hoặc chỉ đỡ trong vài ngày.
- Rồi quay lại ngay khi trở lại công việc.
- Đôi khi quay lại từ trước cả ngày đi làm.
Mục cuối là trải nghiệm nhiều người mô tả: chiều chủ nhật đã thấy nặng nề trở lại.
Ba thành phần thường được mô tả
- Cảm giác cạn kiệt năng lượng.
- Sự xa cách hoặc hoài nghi với công việc.
- Cảm giác giảm hiệu quả trong việc mình vốn làm được.
- Ba phần thường xuất hiện cùng nhau.
- Nhưng không nhất thiết cùng mức độ.
Mục thứ hai là phần ít được nói tới nhất nhưng nó phân biệt kiệt sức với mệt mỏi đơn thuần khá rõ.
Về cảm giác cạn kiệt
- Không chỉ là buồn ngủ.
- Là cảm giác không còn gì để cho đi.
- Cả về thể chất lẫn tinh thần.
- Xuất hiện ngay từ đầu ngày.
- Không tương xứng với lượng việc đã làm.
Mục thứ tư là chi tiết đáng chú ý vì mệt thông thường thường tăng dần trong ngày chứ không có sẵn từ sáng.
Về sự xa cách và hoài nghi
- Mất kết nối với ý nghĩa của công việc.
- Thấy mọi thứ vô nghĩa.
- Trở nên lạnh nhạt với đồng nghiệp hoặc khách.
- Hoài nghi về giá trị của việc mình làm.
- Khác hẳn con người mình trước đây.
- Thường là thay đổi người xung quanh nhận ra.
Mục cuối là dấu hiệu hữu ích vì người trong cuộc thường không nhận ra sự thay đổi này ở chính mình.
Về cảm giác giảm hiệu quả
- Làm việc cũ mà thấy khó hơn.
- Mất nhiều thời gian hơn cho cùng một việc.
- Hay mắc lỗi nhỏ.
- Cảm giác mình không còn giỏi như trước.
- Dẫn tới tự nghi ngờ bản thân.
Mục cuối tạo ra một vòng lặp vì sự tự nghi ngờ lại làm người ta cố gắng nhiều hơn.
Vì sao nó không phải lười
- Người kiệt sức thường đã làm quá mức trong thời gian dài.
- Là hậu quả của việc tiêu hao quá nhiều.
- Không phải nguyên nhân.
- Nhiều người vẫn đang cố gắng.
- Chỉ là không còn hiệu quả nữa.
Mục thứ tư là điều người ngoài ít thấy vì phần lớn nỗ lực diễn ra bên trong.
Vì sao khó nhận ra sớm
- Tích luỹ qua nhiều tháng hoặc năm.
- Thay đổi rất chậm.
- Không có mốc để so sánh.
- Dễ quy cho một giai đoạn bận rộn.
- Luôn có lý do hợp lý cho từng tuần.
- Đến khi nhận ra thì đã khá nặng.
Mục thứ năm là cơ chế chính: mỗi tuần riêng lẻ đều giải thích được nên không tuần nào gây báo động.
Vì sao ngủ bù không đủ
- Không phải chỉ thiếu ngủ.
- Là sự cạn kiệt kéo dài.
- Liên quan tới cả yếu tố tâm lý và hoàn cảnh.
- Ngủ giải quyết được phần thiếu ngủ.
- Nhưng không giải quyết nguyên nhân.
- Nguyên nhân còn thì nó quay lại.
Mục cuối là lý do các kỳ nghỉ dài thường chỉ tạo hiệu quả tạm thời.
Những gì kiệt sức không phải là
- Không phải sự yếu đuối.
- Không phải thiếu năng lực.
- Không phải lười.
- Không phải chuyện chỉ cần cố thêm.
- Không phải điều đáng xấu hổ.
Mục thứ tư là lời khuyên hay được đưa ra nhất và cũng là lời khuyên sai nhất trong tình huống này.
Ai có nguy cơ cao hơn
- Người làm việc trong môi trường áp lực kéo dài.
- Người có trách nhiệm cao mà ít quyền quyết định.
- Người làm nghề chăm sóc người khác.
- Người khó từ chối.
- Người đặt tiêu chuẩn rất cao cho mình.
- Người không có ranh giới giữa việc và nghỉ.
Mục thứ hai là yếu tố được mô tả nhất quán và nó giải thích nhiều trường hợp hơn là khối lượng công việc đơn thuần.
Hậu quả nếu không xử lý
- Ảnh hưởng tới sức khoẻ thể chất.
- Ảnh hưởng tới giấc ngủ.
- Ảnh hưởng tới quan hệ.
- Ảnh hưởng tới công việc.
- Có thể kèm hoặc dẫn tới các vấn đề tâm lý.
- Càng để lâu càng cần nhiều thời gian hồi phục.
Mục cuối là lý do việc nhận ra sớm có giá trị thực tế chứ không chỉ là lời khuyên chung.
Bước đầu tiên nên làm
- Thừa nhận với chính mình.
- Nói với một người tin cậy.
- Đi khám để loại trừ nguyên nhân thực thể.
- Nhìn lại hoàn cảnh công việc.
- Không tự chẩn đoán rồi bỏ qua.
Mục thứ ba quan trọng vì nhiều tình trạng sức khoẻ khác cũng gây mệt mỏi kéo dài và cần được loại trừ.
Điều đáng nhớ nhất
- Nghỉ ngơi không làm kiệt sức hết.
- Có ba thành phần chứ không chỉ là mệt.
- Sự xa cách với công việc là dấu hiệu đặc trưng.
- Đây không phải lười hay yếu đuối.
- Cần loại trừ nguyên nhân thực thể trước.
Mục thứ ba là dấu hiệu đáng để ý nhất vì nó xuất hiện sớm và khác hẳn mệt mỏi thông thường.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức khác mệt mỏi thông thường thế nào?
Dấu hiệu phân biệt rõ nhất là nghỉ ngơi không làm nó hết. Mệt thông thường giảm đi sau một đêm ngủ đủ hoặc một kỳ nghỉ, còn kiệt sức thì quay lại gần như ngay khi trở lại công việc.
Kiệt sức gồm những thành phần nào?
Thường được mô tả gồm ba phần: cảm giác cạn kiệt năng lượng, sự xa cách hoặc hoài nghi với công việc, và cảm giác giảm hiệu quả trong những việc mình vốn làm được.
Kiệt sức có phải là lười không?
Không. Người kiệt sức thường là người đã làm việc quá mức trong thời gian dài. Cảm giác không làm nổi là hậu quả của việc đã tiêu hao quá nhiều chứ không phải nguyên nhân.
Nó hình thành trong bao lâu?
Thường tích luỹ qua nhiều tháng hoặc nhiều năm chứ không xuất hiện đột ngột. Đó là lý do người trong cuộc thường không nhận ra cho tới khi nó đã khá nặng.